Przeziębienie i grypa należą do najczęstszych zakażeń górnych dróg oddechowych (nosa, gardła i krtani) człowieka. Oba schorzenia wywierają bardzo negatywny wpływ na jakość życia, stanowiąc jednocześnie wielki ciężar dla gospodarki każdego kraju, gdyż są związane są z ogromnymi wydatkami. Ocenia się, że w Stanach Zjednoczonych zapadalność na przeziębienie corocznie powoduje 20 milionów dni nieobecności w pracy oraz 22 miliony dni nieobecności w szkole. W USA aż 25 milionów osób zasięga corocznie konsultacji lekarskich z powodu niepowikłanego zakażenia górnych dróg oddechowych. Ostatnie obliczenia ze Stanów Zjednoczonych wykazują utratę wydajności przez pracujących dorosłych wskutek przeziębienia, wynoszącą średnio 8,7 godzin rocznie.

Przyczyną przeziębień i grypy są zakażenia powodowane przez wirusy. Wirusowe pochodzenie przeziębienia i grypy wywiera istotny wpływ na sposób i skuteczność leczenia tych chorób.

Budowa wirusów jest bardzo prosta. Wirus zbudowany jest z otoczki białkowej, wewnątrz której znajduje się jego materiał genetyczny w postaci DNA lub RNA. Najważniejszą cechą wirusów jest ich brak zdolności do życia poza organizmem gospodarza. Według niektórych biologów, wirusy nie zasługują nawet na miano żywego organizmu. Wirusy nie mają własnego metabolizmu, „nie potrafią” produkować własnych białek ani też samodzielnie się namnażać. Potrzebują do tego maszynerii enzymatycznej znajdującej się w komórce gospodarza.

Po pokonaniu barier ochronnych organizmu gospodarza cząstki wirusa przedostają się do jego komórek (w przypadku wirusów powodujących grypę lub przeziębienie są to komórki nabłonka wyściełającego układ oddechowy). Następnie materiał genetyczny wirusa zostaje wbudowany w DNA gospodarza. Zawarte w komórce enzymy odpowiedzialne za powielanie DNA i odczyt informacji genetycznej (przepisywanie informacji zawartych w DNA na białka) nie są w stanie odróżnić genów wirusa od genów gospodarza. Dzięki temu, oprócz DNA i białek gospodarza w zakażonej komórce powstaje DNA i składniki białkowe wirusa. Można powiedzieć, że wirus „podrzuca” gospodarzowi swoje geny niczym kukułcze jajo.

Zakażona komórka produkuje w wielkich ilościach DNA wirusa i białka jego otoczki. Ze składników tych powstają nowe cząsteczki wirusa. Po pewnym czasie liczba cząstek wirusowych w zakażonej komórce robi się olbrzymia: dochodzi do rozpadu komórki i uwolnienia milionów nowych cząstek wirusowych na zewnątrz. Mogą one teraz zakażać kolejne komórki oragnizmu.

Grypa jest wirusową chorobą zakaźną, rozpowszechnioną na całym świecie, na którą każdego roku zapada około 100 milionów ludzi w różnym wieku. Grypa jest jedną z ważniejszych przyczyn zachorowań oraz umieralności ludzi, powodując jednocześnie ogromne straty ekonomiczne.

Wyróżnia się 3 typy wirusa grypy: A, B i C. Wirusy typu B i C są typowo ludzkie, natomiast wirusy typu A występują zarówno u człowieka, jak i zwierząt – przede wszystkim u ptaków wodnych (gęsi, kaczek, mew), a także u kur i świń.

Na powierzchni otoczki białkowej wirusa A występują dwa ważne białka, będące podstawą klasyfikacji tego wirusa:

• białko H (hemaglutynina) mające 16 odmian (H1-H16)
• białko N (neuraminidaza) mające 9 odmian (N1-N9)

Teoretycznie może więc istnieć 16x9 = 144 odmian wirusa typu A, różniących się rodzajem wytwarzanych białek N i H. Jak dotąd zidentyfikowano jednak „tylko” 105 odmian wirusa typu A. Nadaje im się nazwy zgodnie z typem produkowanych białek H i N, a więc np. H1N1, H2N2, H3N2, H1A5 itd.

• Wirus H1N1 spowodował epidemię grypy zwanej „Hiszpanką”, która nawiedziła Europę w 1918 roku, zabijając 50 mln ludzi. Uważa się, że współczesny wirus świńskiej grypy H1N1 jest „potomkiem” wirusa z 1918 roku
• Wirus H2N2 spowodował „grypę azjatycką”, która w latach 1957-63 przyczyniła się do śmierci 2-4 mln ludzi.
• "Grypę Honkg-Kong" spowodował wirus H3N2, a liczbę ofiar ocenia się na 2 mln.

Wirusy typu A są przyczyną zachorowań na grypę wśród zwięrząt. Wirus H1N5 spowodował np. epidemię ptasiej grypy, która dwa lata temu dotknęła ptactwo domowe, zwłaszcza w Azji. Świńska grypa, do której często dochodzi u świń hodowanych środkowozachodniej części USA, Meksyku, Kanadzie, Afryce Południowej, Kenii, Chinach, Tajwanie Japonii oraz w Europie, wywoływana jest najczęściej przez szczepy świńskiego wirusa H1N1, aczkolwiek pewną rolę odgrywają wirusy H1N2, H3N1 oraz H3N2. Do zakażenia świń może dojść przez cały rok, aczkolwiek największą liczbę zachorowań odnotowuje się jesienią i zimą. Mimo że śmiertelność nie jest duża (1-4%), w wielu państwach prowadzi się profilaktyczne szczepienia zwierząt przeciwko świńskiej grypie.

Wirus świńskiej grypy najczęściej atakuje świnie. Jednak może się zdarzyć, że wirus przełamie barierę tkankową i przejdzie ze świni na człowieka. Na zakażenie świńskim wirusem świńskiej grypy narażone są osoby często kontaktujące się ze zwierzętami, zwłaszcza wtedy, gdy ekspozycja na wirusa jest bardzo duża. Infekcja taka nie musi być jednoznaczna z wystąpieniem objawów grypy: o obecności wirusa w organizmie człowieka mogą świadczyć jedynie specyficzne przeciwciała w osoczu krwi. Odzwierzęce zakażenia wirusem świńskiej grypy są bardzo rzadkie u człowieka. Od połowy XX wieku, a więc od czasu, gdy stała się możliwa identyfikacja podtypów wirusów grypy zanotowano jedynie 50 przypadków takich infekcji. Świnskie szczepy wirusa świńskiej grypy bardzo rzadko przenoszą się z człowieka na człowieka.

Objawy grypy nabytej od świni (wywołanej przez świńskie szczepy wirusa) przypominają objawy zwykłej ludzkiej grypy sezonowej i obejmują dreszcze, gorączkę, ból gardła, ból głowy, bóle mięśni, kaszel, osłabienie i uczucie ogólnego rozbicia.

Poważniejszy „atak” wirusa świńskiej grypy na człowieka miał miejsce w roku 1976 w USA. Zakażenie wirusem H1N1 dotknęło żołnierzy z Fortu Dix. Jeden z nich zmarł, a władze, z obawy przed wybuchem pandemii, zdecydowały się na program szczepień w całym kraju. Po zaszczepieniu ponad 40 mln ludzi okazało się, że szczepionka spowodowała znaczący wzrost zachorowań na zespół Guillane’a-Barré – schorzenie wywołane atakiem układu odpornościowego na układ nerwowy. Ponieważ wirus zniknął, program szczepień przerwano.

Z pandemią grypy mamy do czynienia, gdy przeniesiony ze zwierzęcia na człowieka wirus powoduje duży wzrost zachorowalności na grupę w wielu krajach świata. Wyraz pochodzi z greckiego słowa pandemos gdzie pan oznacza – "wszyscy" a demos – "lud."

Co mogło spowodować gwałtowny wzrost zachrowań na świńską grypę wiosną 2010 roku?

Materiał genetyczny (RNA) wirusa grypy podlega częstym mutacjom, co pozwala mu unikać systemu immunologicznego gospodarza. Co więcej, różne odmiany wirusa grypy potrafią wymieniać się między sobą swoimi genami. Organizm, w którym przebywa wirus (np. świnia) służy za miejsce spotkań różnych typów wirusów i "wylęgarnię" nowych odmian. Uważa się, że przyczyną wybuchu epidemii grypy w 1957 roku było "pożyczenie" przez wirus H2N2 dwóch genów od wirusa ptasiej grypy.

Podobna sytuacja miała miejsce w przypadku zeszłorocznego wybuchu pandemii świńskiej grypy. Zdaniem badaczy, nowy, agresywny szczep wirusa A H1N1 powstał wskutek wymiany informacji genetycznej pomiędzy trzema typami wirusów: ptasim, ludzkim i świńskim. W genach wirusa znaleziono elementy materiału genetycznego wirusa klasycznej świńskiej grypy z Ameryki Północnej, wirusa grypy ptasiej z tego samego kontynentu oraz wirusa H3N2, wywołującego zwykłą, sezonową grypę u ludzi. Aby uniknąć mylenia informacji dotyczących wirusów nowej grypy A/H1N1 z informacjami dotyczącymi zwykłych sezonowych gryp (które również są powodowane przez wirusy A/H1N1) pod koniec czerwca 2009 organizacje międzynarodowe rozpoczęły stosowanie wobec nowej grypy nazwy A/H1N1v, gdzie "v" oznacza skrót od "variant" (wariant).

Jako pierwsze o wzroście zachorowań doniosło 24 kwietnia 2009 Amerykańskie Centrum Kontroli i Prewencji Chorób oraz rząd Meksyku. Jednak pierwszy zgon miał miejsce już 13 kwietnia. Do 13 maja 33 kraje zgłosiły łącznie 5728 przypadków, z których 61 zakończyło się zgonem.

Nowy wirus przenosi się łatwo z człowieka na człowieka, nie wymagając kontaktu z organizmem świni. Jest to sytuacja odmienna niż w przypadku niedawnego wzrostu zachorowań na ptasią grypę, do których dochodziło niemal wyłącznie wskutek bezpośredniego kontaktu człowieka z ptakami. Przenoszenie nowego wirusa świńskiej grypy z człowieka na człowieka nie zachodzi na szczęście tak łatwo, jak mialo to miejsce podczas „Hiszpanki” w 1918 roku, niemniej nowy wirus jest pod tym względem znacznie groźniejszy od wirusa grypy sezonowej.

Podobnie jak w przypadku grypy sezonowej, do zakażenia dochodzi drogą kropelkową podczas kasłania czy kichania. Wirus świńskiej grypy przenoszony jest także poprzez kontakt ze śliną, wydzieliną z nosa, krwią i kałem.

Zwykła grypa sezonowa najczęściej atakuje dzieci oraz osoby starsze, co tłumaczy się słabszym układem odpornościowym u tych osób. Tymczasem zachorowania na nową odmianę świńskiej grypy dotyczą najczęściej ludzi poniżej 60 roku życia. W Meksyku największą śmiertelność odnotowano wśród młodych dorosłych osób w wieku 25-45 lat. Zdaniem badaczy, osoby starsze mają wyższy poziom przeciwciał skierowanych przeciwko wirusowi typu A i dlatego zachorowalność w tej grupie jest mniejsza. Trzeba jednak podkreślic, że jeśli osoba powyżej 60 roku zachoruje na świńską grypę, to jej przebieg może być bardzo groźny.

Szczególnie wysokie ryzyko zachorowania dotyczy kobiet w ciąży oraz ludzi ze schorzeniami współistniejącymi, takimi jak choroby płuc, astma, cukrzyca, choroby układu krążenia, otyłość, choroby autoimmunologiczne.

W większości przypadków przebieg ma charakter podobny do grypy sezonowej. Objawy świńskiej grypy obejmują:

• - gorączkę (aczkolwiek nie musi ona występowac zawsze)
• - ból głowy, gardła, mięśni
• - dreszcze,
• - katar,
• - suchy kaszel,
• - osłabienie,
• - brak apetytu.

Zdaniem badaczy, charakterystyczną cechą swińskiej grypy jest stosunkowo wysoki (nawet 25%) odsetek chorych z biegunką.

Z danych amerykańskich i kanadyjskich wynika, że 2-5% chorych na świńską grypę wymaga umieszczenia w szpitalu, z czego 6% pacjentów trafia na oddział intensywnej opieki zdrowotnej.

Jedną z głównych przyczyn zgonów chorych na nową odmianę świńskiej grypy jest zapalenie płuc.

Zgodnie z rekomendacjami Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) profilaktyka świńskiej grypy wymaga:

• unikania dotykania oczu, nosa, ust nieumytymi dłońmi,
• używania husteczek higienicznych podczas kichania i kasłania oraz wyrzucania ich po użyciu,
• częstego mycia rąk za pomocą mydła,
• unikania przytulania, całowania, uścisków dłoni podczas spotkań,

Władze wielu krajów nie uważają za konieczne używanie maseczek chirurgicznych w celu zabezpieczenia się przed świńską grypą.

Leczenie grypy świńskiej podobnie jak sezonowej ma najczęściej charakter objawowy. Stosuje się leki przeciwzapalne, przeciwgorączkowe i przeciwkaszlowe, Konieczne jest położenie się chorego do łóżka.

W ostatnich latach pojawiły się na rynku dostępne na receptę leki przeciwwirusowe. Leki te przepisuje się osobom z ciężkim przebiegiem choroby oraz pacjentom z większym ryzykiem ciężkiego przebiegu choroby (np. kobietom w ciąży, noworodkom, niemowlętom, dzieciom do 2 roku życia, pacjentom z przewlekłymi chorobami płuc).

Wykorzystano artykuł Michaelis M i wsp. (2009) Med. Microbiol Immunol 198; 175-83